Środki stylistyczne
Środki stylistyczne nie są rodzynkami w cieście, bo mają nieco inne funkcje. Owszem, z nimi ciasto lepiej smakuje, ale np. w szarlotce nie spotyka się rodzynek, natomiast środki stylistyczne są w każdym utworze. Nie są one tylko do ozdoby czy dla smaku. Są jednym z nośników idei (przesłania) wiersza, elementem formy, która jest kształtem treści, tak jak ciało jest kształtem duszy, mówiąc nieco metafizycznie. Jednym słowem – w każdym wierszu muszą być, choć czasem ich nie dostrzegacie, pisząc w wypracowaniach: „Autor nie użył w ogóle żadnych środków stylistycznych”. Brak epitetów np. u Różewicza – jest celowym zabiegiem, kształtującym język jego utworów: suchy, konkretny, pełen cierpienia, odwzorowujący chaos i rozpad świata. Nie ma epitetów, to jest zapewne coś innego. A co? Gdzie i czego szukać? Co może służyć autorowi do organizowania wypowiedzi artystycznej? Otóż każda warstwa języka!
Środki stylistyczne to zabiegi artystyczne na różnych poziomach języka: brzmienia, tworzenia wyrazu, słownictwa, składni zdania, znaczeń wyrazów.
Odpowiednio rozróżniamy środki fonetyczne, słowotwórcze, leksykalne, składniowe – oraz tropy, czyli zabiegi polegające na wykorzystaniu znaczeń różnych słów i ich zestawianiu (śr. semantyczne). Tropy są najbardziej znanymi i wyrazistymi zabiegami artystycznymi, ustalonymi w większości już w antyku. Z kolei najbardziej znanym tropem jest metafora.
Środki stylistyczne
| fonetyczne | słowotwórcze | leksykalne | składniowe | semantyczne (tropy) |
|---|---|---|---|---|
| rym rytm instrumentacja gł. onomatopeja aliteracja eufonia |
złożenie zgrubienie zdrobnienie neologizm |
wulgaryzm eufemizm ekspresywizm kolokwializm archaizm dialektyzm poetyzm |
antyteza apostrofa eksklamacja pytanie retor. inwersja przerzutnia powtórzenie paralelizm skł. anafora epifora refren elipsa anakolut |
epitet epitet stały e. metaforyczny metafora animizacja personifikacja oksymoron metonimia synekdocha hiperbola litota porównanie p. homeryckie alegoria symbol ironia |
| Celowe łączenie w wypowiedzi elementów brzmieniowych | Specjalne budowanie słowa poetyckiego przez cząstki słowotw. | Czerpanie z określonych obszarów językowych (gwara – jęz. wysoki, jęz. współcz. – jęz. histor.) lub specjalne nacechowanie emocjonalne słownictwa | Specjalne wykorzystanie konstrukcji składniowych (zabiegi w obszarze zdania) | Specjalne zestawienia słów, budujące nowe znaczenia, utrwalone przez tradycję literacką |